دیباچه

سپاس و ستایش شایستۀ خداوندی است یکتا و مهربان؛ خداوندی که از بی‌نهایت بوده است و تا بی‌نهایت خواهد بود. آنگاه که هیچ موجودی نبود او وجود داشت و فرماندۀ تمام هستی بود. تمام هستی از اوست و اوست رب‌العالمین.

پروردگارا! تو مهربان‌ترین مهربانانی! و تو آن خدایی هستی که اجازه دادی به درگاهت پناه آوریم. چه بسیار غم‌ها و غصه‌ها و اندوه‌هایی که با لطف و کرمت از ما دور کردی و چه گرفتاری‌ها و ناراحتی‌هایی که از ما برطرف کردی و از غصه‌ها قصه‌ها نساختی! و این لطف و مرحمتت را از هیچ یک از بندگانت دریغ نفرمودی.

تمام پدیده‌های زندگی در جهان آفرینش محدود به زمان و مکان‌اند و در محدودۀ زمان و مکان است که موجودیتشان ظاهر و آشکار می‌شود. فقط اوست که وجودش محدود به زمان و مکان نیست و هیچ محدودیتی برایش وجود ندارد وبدین‌وسیله وحدانیت و یگانگی خود را به اثبات رسانیده است و با وجود اینکه محدودیتی برایش نیست، خود احاطۀ کامل بر جهان هستی دارد و هیچ پدیده‌ای از نظرش مخفی و پوشیده نیست.

کوتاه‌ترین لفظی که از دهان‌ها خارج می‌شود، یا یک لحظه که دیده‌ای دیدۀ دیگری را می‌نگرد، از آشکار و نهان، و از ظاهر و درون آن لحظات فقط و فقط او ‌آگاه است و بس. در بلندی‌ها و پستی‌ها و تنهایی‌ها فقط اوست که با ماست و لحظه‌ای ما را تنها نخواهد گذاشت و پیوسته ناظر بر اعمال ما خواهد بود.

در این مقام شایسته است ما هم، همه جا و همه وقت، به یاد او باشیم و از نورانیت معرفتش بهره‌مند شویم.

اوست خداوندی که همسر و فرزندی ندارد و در آفرینش این جهان شریک و یاوری نداشته و نخواهد داشت. قدرت و توانایی‌اش بی‌نیاز از هر شریک و انباز است. او را در بزرگواری و عظمت مانندی نبوده و نخواهد بود. او آفریننده‌ای است تنها و بی‌همتا.

سستی و کسالت، تنبلی و بی‌خیالی در وجود مقدسش راه نداشته و نخواهد داشت. تمام بندگانش را بدون قید و شرط، با نهایت عطوفت و مهربانی، راهنمایی می‌کند. به وسیلۀ عقلی که در نهاد انسان قرار داده او را برترین موجودات معرفی فرموده و توانایی شناخت خوبی‌ها و بدی‌ها را به او عنایت فرموده و خود ناظر بر رفتار و کردار او بوده و هست. پاداش و کیفر‌ آنان را به شایستگی کامل عنایت می‌فرماید و ذره ای از رفتار و کردار بندگان برای حضرتش مخفی و پوشیده نخواهد بود.

اوست تنها پروردگاری که آسمان‌ها و زمین و منظومه‌های فضایی و تمام کهکشان‌های دور و نزدیک را آفریده و آن‌ها را در مسیری که معین و مشخص فرموده به حرکت درآورده و در فضای بیکران تا هر وقت بخواهد شناور خواهند بود و هچ یک را توان سرپیچی از فرمانش نبوده و نخواهد بود.

اوست خداوندی که انسان را آفرید، در زمانی که هیچ انسانی وجود نداشت و نامی از او در جهان هستی نبود.

اوست خداوندی که زبان‌ها از وصفش عاجز، و عقل‌ها از درک معرفتش ناتوان، و خردمندان از درک عظمتش حیران‌اند: «عجز الوصفون عن صفتک»؛^۱۱ «مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ»؛^۱۲ گردن‌کشان در برابر عظمتش بی‌ارزش، و قدرتمندان از قدرت و توانایی‌اش در ترس و هراس‌اند.

آسمان و زمین و ماه و خورشید و آنچه در پیرامون این انسان است همه و همه را برای بهتر زندگی‌کردن او پیش از خلقت و آفرینش او بیاراست و این جایگاه مجهز و آماده را با تمام امکانات و وسایل به او اهدا کرد: «أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَاداً * وَالْجِبَالَ أَوْتَاداً؛^۱۴ آیا این زمین را آسایشگاه تو قرار ندادیم؟ و کوه‌ها را نگهبان و نگاه‌دار او نیافریدیم؟»

خداوند، انسان را بهترین و برترین مخلوق جهان آفرینش معرفی فرمود و از این خلقت زیبا با آن امکانات و اختیاراتی که به او داده بود و به سبب آن زیبایی که به او عنایت فرموده بود به خود آفرین گفت: «فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ».^۱۶ همچنین، برای متحیر و سرگردان‌نشدن او در ادامۀ زندگی با آن همه امکانات و اختیاراتی که به او تفویض کرده بود از راه لطف و مرحمت کتاب‌های راهنمایی برای چگونه زندگی‌کردن او به وسیلۀ نمایندگان ویژۀ خود به او عنایت فرمود تا این مهمان عزیز و فرخنده از این بهترین امکانات، بهترین زندگی را برای خود انتخاب کند و گرفتار شیاطین و گمراه‌کنندگان روزگار نشود.

او انسان است با تمام صفات متضاد و ضد و نقیض؛ جاهلی است دانشمند، ناتوانی است قدرتمند، فقیر و بینوایی است ثروتمند. او در برابر پروردگار ذلیلی است بی‌مقدار، اما در دنیای خود بزرگواری است اندیشه‌ورز. در برابر ‌آفریدگار ناتوان است، اما در جهان آفرینش عزیزی است توانا. موجودی است که همه چیز به خاطر او آفریده شده، اما خودش مقصود پروردگار خویش است: «خَلَقْتُ الْأَشْیَاءَ لِأَجْلِکَ وَ خَلَقْتُکَ لِأَجْلِی؛^۱۸ همه چیز را برای تو آفریدم، اما تو را برای خودم پدید آوردم». تو مطیع و فرمانبر من باش تا جهانیان را مطیع و فرمانبر تو قرار دهم: «عَبْدِی اَطِعْنِی حَتَّیٰ اَجْعَلُکَ مِثْلِی».^۱۹

اگر انسان به جایگاهی برسد که چشمش به جز خدا نبیند و گوشش به جز خدا نشنود و زبانش به جز خدا نگوید و رفتار و کردارش رنگ الاهی داشته باشد، تمام جهان هستی تحت فرمان او خواهد بود.

در این جهان مادی هر کارخانه‌ای برای تولیداتش دفترچۀ راهنمایی دارد که راه و روش بهره‌برداری را به خریدار می‌آموزد تا بهره‌بردار بتواند با روش درست از آن محصول بهره‌مند شود. نه محصول ضایع شود و نه خریدار بی‌بهره بماند. این درسی است که از پروردگار جهان آموخته‌اند. پروردگار این جهان به وسیلۀ نمایندگان رسمی‌اش (پیامبران الاهی) کتاب‌های راهنمایی برای بهتر زیستن و بهتر بهره‌گرفتن بندگان از زندگی فردی و اجتماعی فرستاده است. باشد که این انسان راه و روش بهتر زندگی‌کردن را برای خود برگزیند و از مسیر سعادت و نیک‌بختی منحرف نشود؛ زیرا فقط انسان است که در زندگی صاحب‌اختیار است؛ هم می‌تواند راه نیک‌بختی را با اطاعت و بهره‌گیری از کتاب راهنما در پیش گیرد و هم می‌تواند به بیراهه برود و خود را به وادی هلاکت و بدبختی بیفکند: «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً».^۲۲

از آغاز جهان آفرینش تاکنون و در ادامه تا پایان این جهان، پیوسته خیر و شر، خوبی و بدی، زیبایی و زشتی، روشنایی و تاریکی اخلاقی، با یکدیگر در جنگ و جدال بوده‌اند و خواهند بود. هابیل و قابیل، حضرت عیسی علیه‌السلام و مخالفان، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و مشرکان، اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام و خلفای غاصبین، و در یک کلام پیروان مکتب زیبایی‌ها و پیروان مکتب پلشتی‌ها و نازیبایی‌ها پیوسته با یکدیگر در جنگ و ستیز بوده‌اند و خواهند بود. این پیامبران الاهی از آدم تا خاتم (صلوات الله علیهم) بودند که همگی با یک صدا و یک ندا انسان‌های زمانشان را هدایت و راهنمایی فرمودند و بهترین راه و روش و اخلاق اجتماعی را به جهانیان عرضه کردند تا این انسان، خود را به قلۀ نیک‌بختی و پیروزی نهایی برساند و گرفتار شقاوت و شوربختی نشود.

در طول و عرض زمین و زمان، مذاهب، عادات و رسوم طبقات گوناگون انسان‌ها متفاوت و متغیر بوده و هست، اما اصول اخلاقی در گذشته و حال و آینده و در تمام پهنۀ جهان هستی ثابت و بدون تغییر مانده و همچنان ادامه خواهد داشت. اصول و مبانی اخلاقی به هیچ وجه قابل تغییر و تبدیل نخواهد بود؛ زیرا اخلاق، روح و حیات جامعه است و جامعۀ فاقد اخلاق، مردار گندیده‌ای بیش نیست، به شرط آنکه هدف و مقصدش مشخص باشد.

بزرگ‌ترین و متخصص‌ترین معلمان و مربیان اخلاقی پیامبران الاهی هستند که از آغاز تاکنون با یکدیگر متحد و یک‌کلام بوده‌اند و جوامع مختلف بلااستثنا در طول تاریخ در مقابل عظمت و بزرگواری‌شان سر تعظیم فرود آورده‌اند و اصول ثابت اخلاقی بدون تفاوت از زبان انبیا و دیگر شخصیت‌های برجستۀ جهانی در تمام ادوار زندگی به انسان آموزش داده شده است تا بدین‌وسیله سعادت و خوش‌بختی خود را تأمین کند.

حضرت آدم علیه‌السلام به فرزندانش آموخت در برابر خطاها و نافرمانی‌ها از پروردگار به درگاهش پناه ببرند و توبه، و طلب آمرزش و بخشایش کنند.^۲۶ پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز در این باره می‌فرمایند بهترین عبادت‌ها طلب بخشش، و توبه از گناهان است. وتوبه کننده مانند کسی است که گناهی مرتگب نشده است^۲۷

حضرت نوح علیه‌السلام پیروانش را به پرهیز از دنیاپرستی توصیه می‌کرد و می‌فرمود در هر حالی پروردگارتان را فراموش نکنید و با یکدیگر مهربان و خوش‌رفتار باشید.^۲۹ رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز می‌فرمایند: «دنیاپرستی و دنیادوستی سرچشمۀ تمام گناهان است».^۳۰

و به تعبیر خیام:

حضرت ابراهیم علیه‌السلام می‌فرمود: «هر کس در زندگی‌اش کیفر و پاداش کارهایش را دریافت می‌کند و گناه دیگران به او مربوط نخواهد شد».^۳۳ خداوند مهربان در قرآن مجید می‌فرماید در روز قیامت هر کس پاداش و کیفر رفتار و کردارش را می‌بیند و گناهان دیگران به او ارتباطی نخواهد داشت.^۳۴

حضرت یعقوب علیه‌السلام به فرزندانش سفارش می‌کرد: «اسرار زندگی‌تان را فاش نکنید. راز و رمز زندگی باید پنهان بماند».^۳۶ حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام هم می‌فرماید: «هر کس اسرار زندگی‌اش را کتمان کند بر زندگی‌اش مسلط خواهد بود».^۳۷ استعینوا علی امورکم بکتمانها .

حضرت یوسف علیه‌السلام، قهرمان مبارزه با گناه و معصیت و روابط نامشروع، از وسوسه‌های شیطانی به خدای مهربان پناه برد و فرمود: «رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ؛^۳۹ پروردگارا! زندان برای من بهتر است از آنچه زنان مصری از من درخواست می‌کنند». حضرت علی علیه‌السلام می‌فرماید: اجتناب السیات اولی من اکتساب الحسنات«دوری‌کردن از گناهان و پلشتی‌ها بهتر از انجام‌دادن کارهای خوب و شایسته است».^۴۰

حضرت موسی علیه‌السلام در تورات می‌فرماید: «هیچ‌گاه انتقام‌جو نباشید و از دیگران کینه به دل نگیرید و به همسایگانتان محبت بورزید و با‌ آنان خوش‌رفتار باشید. من یهوه هستم. دیگران را مانند خودتان دوست داشته باشید و با احترام با ایشان رفتار کنید».^۴۲ در احادیث اخلاقی هم از امام حسن مجتبی علیه‌السلام روایت شده است که فرمود: «با مردمان به گونه‌ای رفتار کنید که دوست دارید با شما همان‌گونه رفتار کنند».^۴۳

حضرت داود علیه‌السلام در کتاب آسمانی زبور می‌فرماید: «در هر حالی خدا را بخوانید و نعمت‌های او را شاکر و سپاس‌گزار باشید. هر کس کار خوبی انجام دهد به سود خودش است. بکوشید همیشه و در همه جا زیبا سخن بگویید و رفتار و کردارتان را با زیبایی انجام دهید». حضرت علی علیه‌السلام در همین زمینه می‌فرمایند: «کمترین وظیفۀ بندگان در برابر خدا این است که از نعمت‌های خداوند سپاس‌گزار باشند و از آن‌ها در راه نافرمانی‌اش استفاده نکنند».

حضرت عیسی علیه‌السلام در انجیل چنین موعظه می‌کنند: «همسایه‌ات را مانند خودت دوست بدار و با او مهربان باش»؛^۴۶ «از خطاهای مردم صرف نظر کن و‌ آنان را ببخش. پدر آسمانیِ شما هم شما را خواهد بخشید»؛^۴۷ «به دشمنانتان محبت کنید و کسانی که شما را می‌آزارند دعا کنید».^۴۸

قرآن مجید می‌فرماید رفتارهای خوب و بد یکسان نیستند. هر کس به شما بدرفتاری کرد شما پاسخش را به خوبی بدهید و با او مانند دوست رفتار کنید نه مانند دشمن.^۴۹

لقمان حکیم شخصیتی برجسته و صاحب‌نام در تاریخ معلمان اخلاق است. قرآن مجید هم او را تأیید می‌فرماید و یک سوره از سوره‌های این کتاب آسمانی به نصایح و آموزش‌های اخلاقی او اختصاص داده شده است. وی مردی بود حبشی که در زمان داود پیغمبر می‌زیست و اندرزها و نصایحش تا پایان جهان پسندیده و پابرجاست. لقمان به فرزندش فرمود: «از دو صفت بسیار زشت بپرهیز که مایۀ از هم پاشیدن روابط صمیمانۀ اجتماعی است؛ تکبر و خودپسندی و دیگری غرور و خودبزرگ‌بینی که این دو صفت انسان را در عالمی از توهّم و خودبرتربینی فرو می‌برد و بین او و جامعه فاصله می‌افکند».^۵۱

زرتشت هم از دیگر معلمان اخلاق در تاریخ است که اندرزها و پندهایش را قرآن و دیگر کتاب‌های آسمانی تأیید کرده‌اند. وی می‌گوید:

«راست‌گو باش تا همیشه سربلند باشی.

قبل از جواب‌دادن بیندیش.

هیچ ‌کس را مسخره نکن.

کسی را فریب نده تا فریبت ندهند.

متواضع باش تا دوستان بسیاری داشته باشی.

از فرمان وجدانت پیروی کن تا بهشتی شوی.

هیچ‌گاه تُرش‌رو و تلخ‌گوشت مباش.

اگر می‌خواهی از کسی دشنام نشنوی، دشنام مده.

با هیچ کیش و آیینی دشمنی مکن.

تا می‌توانی از مالت دهش و بخشش داشته باش.

بی‌گناه باش تا بدون ترس و بیم زندگی کنی.

مغرور و خودپسند نباش، زیرا غرور مشک پُرباد است؛ هر گاه از باد خالی شود چیزی در او نمی‌ماند».

و اینک، پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله سرآمد و پیشوای تمام پیامبران و معلمان اخلاق که در وصفش گفته‌اند:

اعلام فرمود: «إِنَّمَا بُعِثْتُ لِاتَمِّمَ مَکَارِمَ الأَخْلَاقِ؛^۵۴ من برای کامل‌کردن اخلاق کریمانه، رفتار شایسته و کارهای پسندیده آمده‌ام». خداوند بزرگ مأموریت حضرتش را بهبود بخشیدن به اخلاق و رفتار اجتماعی بیان می‌فرماید: «اوست خداوندی که در میان مردم درس‌ناخوانده پیامبری از خودشان مبعوث کرد تا آیات الاهی را برایشان بخواند و ایشان را از آلودگی‌های اخلاقی تطهیر کند و سپس کتاب خدا و حکمت‌های الاهی را به‌ آنان بیاموزد، اگرچه در گذشته در گمراهی و انحرافات اخلاقی آشکاری بودند.

کتاب پیشِ رو محتوی 313 داستان اخلاقی است. یک‌سوم این داستان‌ها کرامات، معجزات و رفتارهای کریمانه و آموزندۀ وجود مقدس حضرت خاتم‌الانبیا صلی‌الله‌علیه‌وآله و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام است. سپس داستان‌های اخلاقی و آموزنده‌ای از پیامبران الاهی، پادشاهان، دانشمندان و حکیمان شناخته‌شده و نام‌آور تاریخ ذکر می‌شود. تاریخ ثبت‌کنندۀ حقایق و وقایعی است که در گذشته اتفاق افتاده و پند و اندرزی است ملموس و آزموده‌شده.

این مطلب را کتاب مقدس قرآن مجید هم تأیید می‌کند: «لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ؛^۵۷ به راستی در سرگذشت‌ آنان عبرتی برای خردمندان است».

اگر بتوانی از بدترین لحظات زندگی درس عبرت بگیری، برای واردشدن به بهترین لحظات زندگی‌ات آماده باش. اگر روزی در زندگی پایین آمدی ناامید مشو. آفتاب هر روز پایین می‌آید برای روز دیگر که بر فراز بلندی‌ها خودنمایی کند. به هسته‌ای که زیر خاک است بیندیش، زیرا او خود را در میوه‌های خوش‌طعم و گل‌های رنگارنگ بر فراز درختان می‌بیند.

تاریخ، دانشگاهی است در سطح جهانی که در همه جا و همه وقت با ما همراه است، دانشگاهی فراملیتی و فرامرزی که تمام سرگذشت‌ها و سرنوشت‌ها را ثبت، و بهترین و بدترین آن‌ها را مشخص می‌کند. دروغ نمی‌گوید و برخلاف حقیقت سخنی بر زبان جاری نمی‌کند. دانشجویانش را فریب نمی‌دهد و حقیقت را آنچنان که هست بازگو می‌کند. این دانشگاه رشته و کلاس خاصی ندارد. در تمام رشته‌ها سخنی برای گفتن دارد. برای ورود به این دانشگاه کنکور، امتحان ورودی، و سابقۀ تحصیلی نیاز نیست و هیچ مبلغی بابت آن دریافت نمی‌کنند؛ برای همگان رایگان است. برای پذیرش دانشجویان هیچ قید و شرطی وجود ندارد؛ از هر جنسیت، ملیت، شخصیت، و رنگ و نژادی که باشند می‌توانند از کلاس‌های این دانشگاه بهرۀ کافی ببرند. هر که باشی و هر چه باشی، در هر لحظه و زمانی که اراده کنی درب‌های این دانشگاه به رویَت باز است، و ورود برای همگان آزاد.

این ما و این پیام‌هایی از تاریخ!